Sabino Arana Goiri

OLERKIJAK

Fitxategi hau “liburu-e” bildumako alea da,
liburu elektronikoen irakurgailurako prestatua.

Liburu gehiago eskuratzeko:
  http://armiarma.com/liburu-e

Iturria: Sabino Arana Goiriren Olerkijak

http://klasikoak.armiarma.com

Egileari buruzko informazioa:

http://zubitegia.armiarma.com/?i=568

ARANA-GOIRI'REN OLERKIENTZAKO
ITZ-AURRE LABURRA

Eleizalde'tar Koldobika

      Itz barri gutxi esan negiskezu, irakurle on ori, Arana Goiri'ttar Sabin'en Olerkietzaz. Euzkel-irakurzale oroen edo beintzat geyenen artean arras ezagunak dira, banaka an-emen sarri argittaldu izan diralako. Baña gaur, idazti baten bildduta eskeintzen yatzuz, ta txukundo argittalduta gero, Sabin aundiaren olerkiok. Beste zor askoren artean, gure Sabin maiteari auxe be geneutson, eta ordain-aldia oraintxe eldu yako: zelako atsegin ta maitasunez opaltzen dautsogun oraingo idazti au! Goitik bersku berak.

      Abertzalea ba-zara, irakurle ori, idazti au txalo ta poz-oyuka darkezu, noski. Abegirik gurenena dagiskeozu. Agi-agian, begietatik negarra zintzillik eta biotza samurtasunez beteta dozuzala, españetara urbilddu ta mun-egingo dautsozu, Irakasle aundiaren gogo zintsoaren emoitzik ederrenari bezela. Bai, noski! Sabin'en gomuta oro biztu, ta bere ekitte ta egikun gustiak bizi-biziro birrageriko yatzuz. Itxarkundia ta Mendiko Negarra, ta beste aunelako zenbait olerki irakurriaz, gure Batzar ta Batzokietako amaikatxo yayaldi ederren oroipen atsegiñak, oroipen ezin gozoagoak gogora galgalka datorskezuz! Idazti au, beraz, sarri dirakurkezu; ta zartzaroko urte illunetan, gastealdietarantz begirakunen bat yaurti gura izango dozunean, ez dautzu ezerk oroipen gozoagorik ekarriko idazti aunek baño, ta urrian, oalboko mayan izango dozu beti idazti berauxe, bere olerkietaz ordu mingotsak gozatzeko...

      Alabere, abertzalea izan ez-arren, olertizalea ba-zara, daskeintzugun idazti au abetalduko dozu; olerkiok berez ederrak, goittiarrak eta ziñez irakurgarriak diralako. Euzkelertian, oraindaño, aunelako gutxitxo sortu da. Arrese ta Beitia'k olerki geyago egin ebazan, ez baña obeak; gozoagoak, samurragoak agian; ez baña kementsuagoak, ezta gizonezkoagoak. Lenago il irakurzu, arren:

            Ze ikusten dabe neure begijok?...

            Au danau dakust galduta:

            Berezi, baso, muru ta mendi,

            Uri, baserri ta dana!..

      Askuntz au kemenez ta suz beterikoa dala autortuko dozu; baña kemena ta sua azkeneraño geitzen ta geyagotzen doazala be laster dakuskezu.

      Mendiko Negarra, be, noski, izenak diñonez, «negarra» da; ez baña eme makalena, gizonezko gizonarena baño. Ez «eziñak» dakarran alperriko negarra, egin-nayaren kemenak sortzen daune baño. Ta ainbat uartu zenegi beti Arana-Goiri'ren olerkietan. Goitiar dabil beti, arranoa egaz bezela, olerkari bikain aunen oldozkuna. Lurreko zirtzilkerietan ez dozu iñoiz idoroko. Bere askua orrelakoxea izan zan, eta asku ori egikunetan igarri bear, nai ala ez. Ogasunak ez ebazan berak iñoiz be aintzat-etsi, ezta bizkera erraz ta erosoa, ezta gizonik geyenak onesten eta onenesten dabezan gauzok.

      Olertiok irakurri zenegiz, euzkeldun on orrek! Irakur-gai yoririk euzkeraz ez da oraindaño. Gure ele au aoz-ao eldu yaku, eguneraño. Idazti gutxidun elea da gure au; agian, idaztirik gutxienduna. Asabetzaz txarto esaka atsegiña ez dan-arren, asabok erri-eleari zor yakon ardurea ez dabela artu, ezta gutxiago bez, autor bearko dogu. Nork euren utsak bete? Geuk, ez beste iñork. Eta gure artean, lenengo lerroetan, Arana- Goiri'ttar Sabin aundiak, yayotzez erdeldun eta maitasunez euzkeldun zanak, eta euzkeldunen artean olerkari bikain-bikaiña (abertzale beroa zalako) izan zanak. Darraizan ingoskietan, Euzkel-Olertian berak erakutsi euskun bidea dakuskezu, irakurle on orrek.

Gazteiz, 1918, Azilla, 25'an

ITZ BI

Aita Onaindia

      Begien mende dozu idazti deigarri bat, geldi-geldi irakurtekoa. Ez ezelan be eliz-txorien egazkada biziz, saiaren ego-ukaldi itzal aundikoaz baiño.

      Sabiñ'en olerkiak dituzu, maisu jakintsuaren sorpenak. Arek be, ba, musaen ondi-gaiñean intzentsua erre eban. Besterenganatua ibilli zan gauza askotan, eder-lanari ekiteko asti geiegi barik; alan eta guzti, sarri aundiko bultzadak izan zituan ez gitxitan.

      Goi-gorriak jota eder-eremuan besteak ez ekusena ikustera eldu zan, ez gero obari ta interesdun zerbaiten billa, guztion aintzarako zanak eraginda baiño. Erdiune ber-berera doaz abandotarraren burutapen, biotz-erason eta birlora dan-danak: euskal erriaren ona, zuzena

ta aintza. Urduritasun orrek iruntsiko dautsa olerkariari arimea.

      Ertilari genduan Sabin. Gizona ta ertilaria, barriz, estu-estu ei dabiltz. Sabin'ek, giza-seme zanez, jaio zan sukaldean ikasi ta arturiko fede ta ekandu zuzenai ez eutsen egundo muzin egin. Aren oler-lanak onak ditugu beti, Jainkoa ta Aberria duin be duin kantatuz. Gizonak leenen gizon izan bear, eta ondoren artista; gero, jakiña, sorburu garbiak ezin daikegu ur loirik ekarri.

      Aren lirikar kopla guztiak barren-barrendik sortuak dira. Olerkia, barruan erne ta eroana, aur-aldi baten antzeko dala takean-potean entzuna dogu; labur adierazteko, ernaldi nekeza, luze, lillurazlea. Ez da, egia autortu nai da'da, edozer gauza, aizta bat, tresna bat, idazkortz bat, adibidez. Beste zerbait da, muiñetik jagia, gizonaren barne-biziak uzta eder lez emona.

      Olantxe moldatu euskuzan Arana'k bere olerkiak, espetxean, illunetan egiñak ainbat, mendi gurenetik zabal ta eder, baiña zori gaiztoko gure erria ikusiaz, biotz-taupadaka biribildutako oler-bitxiak.

      Giza-abots oro da, ziurki, zerbaiten ereile. Arana'rena aberri ereile. Aren bertsoak –esan dogu– Jainkoa ta Aberria kantatu eben. Bernanos'ek aitatu zitun iñoiz «lirikar aotxoak», emakumezkoak beti gauza bardiña abesten dabela adierazo nairik. Arana'z berebat esan bearko? Ba leiteke. Ez poesi mimikoi ta geldoak egin zitulako, bere barrua olan ustu ebalako baiño. Biotzean daroaguna errez adietan emoten. Ak maite bi eroazan, su bi, bere erraietan. Eta orrexek abesten dauskuz eten barik.

      Biotzaren intziriak, oiu bizi-garratzak, aren lanak, larogetaz urteak joanak dirala be, oraindik gogotan daukaguzanak. Olerkariaren naia, barriz, nobere bertsoak urtez urte otsegiñak izatea da, ezpairik bage. Eta Arana'k jadetsia dau gurari ori.

      Bai, nok ez ditu gaur be entzuten, euskotar eztarriak oiukatuta, aren olerkiak: «Bizkaitarrak gara», «Mendiko negarra», «Azkatasun eguzkia», «Lenago il! », «Agur, Jaunan Ama», «Goxeko Ixarra», «Otseña zara», «Ken!», «Euzko-Abendearen Ereserkia» eta gaiñerakoak? Orretarakoxe idatzi zituan, ain zuzen, kanta daiguzan; eta kantatuz euskaldun biotzak samur-azo ta zirraratu egiezan.

      Xede ori bete beizu, irakurle, gure Irakasle jatorraren biotz-intziri ta samin-oiuak.

Larrea, 1982-3-24

ARANA-GOIRI'REN EUSKAL LANA

Aita Onaindia

I

Bizi zeaztasunak

      Euskal arloaren arnasa barri bati bidea emon eutsan gizaseme bipil au Abando'n jaio zan, San Bizente eleiz ondoan. Aren gurasoak: Santiago Arana ta Paskuala Goiri. Zortzi seme-alabetatik, Sabin izan zan azkena. 1873'garrenean, bigarrengo karlista gerra sortu zala-ta, Laburdi'ko Getari'ra jo eban Sabin'ek bere ama ta anai bigaz, aita aurretik be Inglaterra aldetik zala. Baiona'n egin zituan 1873-74 arteko ikasketak; 1875-76 artekoa, barriz, Donibane Lohitzun'en, azken azterketak Ondarribi'n osotuaz. Amaika urtedun Bilboratu ta 1876'garren urteko ikastaroa Orduña'ko jesuitetan asten dau; eta emen, 1881'an azkenengo ikastaroa amaitzen egolarik, oso txarto gertatu zan osasunez, eta urrengo urte bietan ez eban ezertxo be ikasi, bere sorterria maitatzen eta umetatik ez ekian euskera ikasten jardun baiño. Amazazpi urteko zala aita ta anai bat il yakozan.

      Ondoren, 1883'an, bere ama ta anai Koldobika'rekin, Barzelona'ra joan zan eta antxe ikasi zituan Filosofia, Lege-jakintza ta Elertia; baita bitartetan euskera be Arturo Kanpion'ek atera barri eban «Gramática Bascongada»-rekin, len Van Eys olandarraren Iztegi ta Gramatikarekin egin eban lez. Berak be, orrez gain, 1885'an, naiz-ta geroago argitara emona izan, «Gramática Elemental del Euskera Bizkaino», 200 orrialdekoa, osotu eban. Urrengo urteetan, il arteraiñoko guztian, lan izugarria egin euskun lumaz ta mingaiñez.

      Bein, 1893'an, Begoña ondoko Larrazabal baserrian adierazo zituan garbi ta argi asmotan erabiltzan elburu, xede ta lanak. Orreik aurrera eroateko «Bizkaitarra» eritxon aldizkaria sortu eban: il-zori larrian ekusan euskal kontzientzia itxartu nai eban izparringi onen bitartez; bera zan sortzaille ta zuzendari, ta bertoko lanakaitik sarri izan zan salatua, auzipetua ta giltzapetua. 1897' an «Baserritarra» sortu eban, baiña au be, denpora gitxi barru, goitik ixil-azia izan zan.

      Jaungoikoa ta Lagi-Zarra zan aren ikurritza; onekin erein eban bere politika azia, lur naiko girotuan erein be, ernera bikaiña bai ekarren. 1894'an edegi zan Euskeldun Batzokija, geroztik sarri itxi ta edegi eutsoena. Onako baten Sabino ta beste abertzale mordo bat espetxean jarri ebezan eta Arana'k orduan ondu euskun, Larrinaga'n egoala, «Lenago il! » deritxon olerkia. 1899'an «El Correo Vasco» egunerokoa sortu eban; eta auxe izan zan lenengo abertzale egunerokoa, ta 103 zenbakiraiño eldu zan. Aranak berak idazten eban ia geiena, ta «Bizkaitarra» ta «Baserritarra» baizen zirtolari etorren. Urte onetan samin artean izan zituan pozaldiak be: 4.500 bizkaitarrek bere alde emon eben autarkiagaitik Bizkai'ko Aldundegiko aurkietan jarri al izan zan; eta bertako gauza ta goraberetan zuzen ez ebiltzanak polito zigor-azo ebazan.

      Urte oneitan, lan eta lan ekiola, osagilleak aginduta, Sukarrieta'ko baserri baten bizi izan zan. Berton ezkondu zan 1899'an Atxikallende Nikolasa'gaz. Ez eben seme-alabarik izan. 1902'an Ipar-Amerika'k Kuba'ri emon eutsan askatasunagaitik Arana'k urrutidatzi batez, zorionak bialdu eutsazan ango lendakariari. Au zala-ta be espetxeratu eben, eta orduantxe Larrinaga'n aurkitzen zala idatzi eban «Abertzale ezkonduba espetxian» deritxon olerki sentikorra.

      Ezin etsi iñolaz be lanean. 1901'an «Euzkadi» iruillabeterokoa ta «La Patria» asterokoa sortu zituan. Argitalpen bi oneik, azkenengoak batez be, atera eben zarata ta iskanbillik, eta 1903'ko Bilbao'ko Udaletxean ziñegotzi ziran abertzale guztiak bota ebezan andik, baita abertzale usaiñeko argitalpen guztiak debekatu be. Ainbeste neke-lorrez abandotarraren osasuna auldu joian oso: erriaren alde emon eban eukan guztia. Sukarrieta'n il zan atzenez, 1903-11-25'an; gazte oindiño, 38 urte besterik ez zituan eta. Bere gorputza, illotzik, an geratu zan Kantauri ertzean, lurperatua; aren gogoa, barriz, berak ainbat goratu eban Jainkoak artu eban bere zorion betierekoan.

II

Euskal lana

      Naimen sendokoa zan Arana-Goiri, ta etzan iñoiz be kikildu bizi-bidean jagi yakozan zoztor eta eragozpenen aurrean. Gogoko eban azterketa lana ta orretan jarduna dogu aspertu barik: asaben izkuntza jaso ta bitxitu, ona aren elburuetatik bat. Zabar eta murriztua ekusan euskera; gure euskalkien matasa be bai ikusten eban. Zer egin? Aurrera ziur asko! Lenengotan bizkaierari buruz osotu ebazan lanik geienak: itxorkun eta etimolojiaz, gramatika ta eskola-liburuz, eleder ta musikaz, arduratu yakun. Euskeraz ta euskeratzaz beti be.

      Asko be asko idatzi eban Arana'k bere bizitzaldi laburrean. Irakur egizu aren «Obras Completas» lanetatik zerbait, eta zeuk ikusiko dozu ederto asko. Ona erderazko lan batzuk: «Etimologías euskéricos», «Pliegos histórico-políticos», «Bizkaya por su independencia», «Tratado etimológico de los apellidos euskéricos», «El Partido Carlista y los Fueros Vasco-nabarros», «Bizkaitarra», «Baserritarra», «El Correo vasco», «Euzkadi», «La Patria», «Patria» aldizkariak eta abar.

      Egia esan, Arana'k erderaz osotu euskuzan bere lanik geienak. Baiña berak diñosku bost aldiz gaitz egiten yakola erderaz jardun bearra, ta orretan ba'ziarduan be euzkotarrak ulertu egioen egiten ebala, ez bere gogoz. Gizona, alan be, ez da itzez neurtzen, egitez baiño. Eta Sabiñ'ek esan dogu, ez ekian euskera ikasi egin eban, eta euskera utsean emon euskuzan: «Egutegi bizkaitarra», sakelerakoa: «Umien lenengo aizkidia», «Lenengo Egutegi Bizkaitarra», ormarakoa; berton datoz euskal izenak be, geroago «Ixendegi Euzkotarra» izenez, a ilda gero, argitara ekarria; aren «Olerkiak» eta «Libe», azkenez, euskeraz osotu ziran.

      Norbaitek bear bada esango dau: «Nolako euskeran idazten eban? » Eztau edozelakoa, ez. Ona baserritik urira doazan neskatillak dabezan arriskuai buruz, gurasoai diñotsena: «Bertoko baserrijetako neskatillak zur ta ederrenak –idazten dau–, euren gurasuak Bilbao'ra, otseñak ixateko, bidaldu daroyez. Guraso orrek eztakije nora euron alabaok bidaltzen dabezan. Dirutan datozanak, diruban bertan aurkituten dabe euren galbidia, euren galtzia. Beste batzuk usuaren zuritasunez jantzita ta dirubari larregi jaramon ezik datoz; baña Bilbaon miru ta sayarre asko dagoz, ta usotxuok eztaroyez euron arerijuak ezautu, euren erpiak oratuta dagozan artian. Orduban berandu da. Eta ekixube, euzkeldun gurasuak, extirala gizonak sayarre gaiztoenak, emakumiak baño: onek, eitz edo kaza-egiteko, ezartzen doyazan aitz nagosijak dira Eztaziñoiak eta Merkauak. Euzkeldun gurasuak: ezegixuz bidaldu zeure alabaok Bilbao'ra. Obia da erdeldun otseñez beterik uri au ikustia».

      Arana'k, berak ikasi ta idatzi ez-ezik, eragille trebe lez, bultzada ederra emon eutsan euskerari. Aren irrintziari esker, ainbat euskalari ta euskal idazle jagi ziran or-emendik, gartsu, bizkor eta kezkari. Il-zorian idoro eban Arana'k bere izkera munduratu zanean, eta konturatu-ala, ilte ori uxatzeko alegiñak alegin egiten saiatu zan. Erriaganako maitasunak, abertzaletasunak gaizkatuko eban, aterako eban gure izkuntza bere eriotz-zoritik. Beraz, onela iñoan: «Euskera ilten ba'da, abertzalerik ez dalako izango da». Il ez zedin, geure nortasuna zaintzen alegindu gaitezan, beste iñok baiño lan izugarriagoa egin eban. Guk uste baiño geiago zor dautsogu, ba, Arana'ri; a izan ezpalitz, ziur asko, ainbat gauza ta balio aintzagarri, euskaldunonak, galduak genduzan onezkero; euskera bera be, ak zuzpertutako erriak eta idazleak eutsi ta jaso ezpa-lebe, lurperatua bide genduan onezkero.

      Beioa emen olerkiaren mamiña, irakurri ala, obe ulertzeko be, J. M. Leizaola'k bere olerkiari buruzko lanetan diñoskun au. «Olerkiak duan lendabiziko berezitasuna, esan-naietan dago. Olerkiak ez du itzaren esanai bera, bakarrik nai izaten, erantsi lezayoken beste esanai bat agertarazi nai izaten du, eta beste esanai onen bidez edertasunaren biotz-ukitzea suspertu.

      «Orretarako itz-izun edo ingurapenak (metaforak) ber-esateak (repeticiones), maillako-itzak (gradaciones) ta aurkako esanak (contrastes) izaten dira bide oituenak. Zenbat eta bide oyek maiz ta egokiago erabilli ainbat olerkia ederrago, mamiari dagokionengatik.

      «Euskerak bide oyetakoen arteko esanai asko ba ditu. Aitoren semea jatorri goitueneko gizon bat izendatzea itzizun edo metafora bat esatea da: berbera ber-esate bai da; argi ta garbi maillako-itz bat. Abek, beti aotan dauden esanak, ordea, olerki batean ez lukete bereziak izango, ta onen edertasunaren bide ere ez lirake izango.

      «Berriak eta egokiak bear dira. Berriak izatea ez du iñoiz entzun ez dirala esan nai; era ontara erabilli ez dirala baño. Egokiak, ez luzegiak (abek zertan ari geran aztu eragiten digute, ta nastu edertu bearrean), ezta betez ondo ez aitzeko bezelakoak (latzak, errez aitzen ez diranak, ari geran gauzarekin zer ikusi ez dutenak) izatea da.

      «Ona eredutzat euskal abesti bikañenetako bat:

            Txoriñuak kayolan tristerik du kantatzen;

            dualarikan zer jan, zer edan,

            kanpoa desiratzen. Zeren?, zeren?

            Libertatia ain eder den.

      «Ontan «zeren? zeren?» ber-esatea ezin egokiago dezute; aurkako esan egoki batek tristeziaren sortuera begi aurretik kendu izan digu-ta. Galderari indarra ematen dio ber-esateak. Aurkako esana, berriz, «dualarikan zer jan, zer dan» da. Askatasun zelatasunak lotua dagonari sortzen dion miña gain-gañean agertarazteko, zein egokiagoa? Askatasuna nai dekala? Ez al dek, bada, zer janik zer edanik? Itz oyek, margolariak arpegi aldean jartzen duten margo illunaren lekua dute». (Obras Completas, Donostia, 1981, I alea, 69 orr.).

III

«Olerkijak» liburua

      Olerki mordoa itxi euskun Arana'k, bere biotz saminduari askatasun pizkat emonaz egindakoak. Erri-askatzaille askok jo dau bide orretatik: J. P. Rizal'ek Pilipinas'en, eta Mao-Tse-tun'ek oraintsu Txina'n. Erria biztuteko egokia izan olerkia. Ba-ekian, gaiñera, olerkia kantuari lotua ebillela, ta ondu ebazan geienak erri kantu barruan moldatu zituan, ots, erriak abesteko eran biribildu euskuzan. Zer gai erabilli eban? Aberria, ikurpe onekin: «Jaungoikua eta Lagi-Zarra». Ezta aren poesia irudimenaren saio uts, egi batek aragitutako olerkia baiño.

      Arana ilda gero, aren paper artean agertu ziran banaka batzuk izan ezik, aitatu ditugun agerkarietan datoz geienak. Eleizalde'tar Koldobika'k, Bergara'ko seme argiak arduraz batu ta txorta eder bat argitaratu eban aren poesi-lanakaz, 1918'an; izenburu au emon eutsan bilduma orri: «Olerkijak». Itzaurrean onan diñosku biltzailleak: «Itz barri gutxi esan negiskezu, irakurle ori, Arana-Goiri'tar Sabin'en Olerkietzaz, Euzkel irakurtzale oroen edo beintzat geyenen artean arras ezagunak dira, banaka an-emen sarri argitaldu izan diralako. Baña gaur, idazti baten bilduta eskeintzen yatzuz, ta txukundo argitalduta gero, Sabin aundiaren olerkiok. Beste zor askoren artean, gure Sabin maiteari auxe be geneuntson, eta ordain-aldia oraintxe eldu yako: zelako atsegin ta maitasunez opaltzen dautsogun oraingo idazti au! »

      Liburu bati, irakurtean, atsegiña artzeko, nok eta noiz idatzia dan jakitea, bearrezko dala deritxat. Abertzale batek eta eusko-abertzaletasunaren sorreran bertan egiñak dituzu olerkiok. Ederki diño, beraz, Eleizalde'k: «Abertzale ba-zara, irakurle ori, idazti au txalo ta poz-oyuka darkezu, noski. Abegirik gurenena dagiskeozu. Agi-agian, begietatik negarra zintzilik eta biotza samurtasunez beteta dozuzala, españetara urbildu ta mun-egingo dautsozu. Irakasle aundiaren gogo zintsoaren emoitzik ederrenari bezela. Bai, noski! »

      Alan be, abertzaleentzat bakarrik egiñak ete dira olerkiok? Ez; eder-zale ba'zara be, ba-dozu emen ederrik. Eleizalde'k barriro be: «Abertzalea izan ezarren, olerki-zalea ba-zara, daskeintzugun idazti au abetalduko dozu; olerkiok berez ederrak, goitiarrak eta ziñez irakurgarriak diralako. Euzkelerrian, oraindiño, aunelako gutxi sortu da. Arrese ta Beitia'k olerki geyako egin ebazan, ez baña obeak; gozoagoak, samurragoak agian; ez baña kementsuagoak, ezta gizonezkoagoak: Lenago il irakurzu, arren:

            Ze ikusten dabe neure begijok?...

            Au danau dakust galduta:

            Beresi, baso, mura ta mendi,

            Uri, baserri ta dana!...

      Askuntz au kemenez eta suz beterikoa dala autortuko dozu; baña kemena ta sua azkeneraño geitzen ta geyagotzen doazala be laster dakuskezu».

      Iru sailletan banandu euskuzan Eleizalde'k, bilduma egiterakoan, Arana-Goiri'ren olerkiak. Onan: I. Bost ereserki: 1) «Oñatz-Loyola eta Likona'tar Iñaki, Bizkaya'ren Zaindari deunari Bizkaitarrak», 1895'an egiña; 2) «Oñatz-Loyola eta Likona'tar Iñaki, Gipuzkoa'ren Zaindari deunari Gipuzkoarrak»; 3) «Agur, Jaunan Ama» (Ave, maris stella euskeraz); 4) «Jai andi onetan» (Sacris solemnis euskeraz), ta 5) «Euzko-Abendaren Ereserkija». II. Zortzi illots: 1) «Gaurik baltzena»; 2) «Ene Ama!»; 3) «Oraingo Bizkai-bizkarrak», 1896'an egiña; 4) «Mendiko negarra», 1896'an egiña; 5) «Abertzale baten negarra»; 6) «Otseña zara»; 7) «Lenago il!», Bilbao'ko espetxean 1895'an ondua; 8) «Ene Aberrija!». III. Amazortzi abesti: 1) «Begoña'ko Ixar zerutarrari», 1895'an egiña; 2) «Ama Goikuari»; 3) «Andera Mirena garbijari»; 4) «Josu'ren Bijotzari Abestija»; 5) «Gabona»; 6) «Goxeko Ixarra»; 7) «Ixarkundia», goiz-abestia; 8) «Ederra zara»; 9) «Ai, Mikel»; 10) «Bizkaitarrak gara! »; 11) «Ken! »; 12) «Ai. Kepandon! »; 13) «Urkiola'ko bidian»; 14) «Boga, boga»; 15) «Abertzale ezkonduba espetxean»; 16) «Ziñesmena!»; 17) «Astarloa'tar Paul-Kepa'ri», ta 18) «Didar bat aditu da».

      Eder yakozan Eleizalde'ri Arana'ren olerkiak. Onela diño: «Goititar dabil beti, arranoa egaz bezela, olerkari bikain aunen oldozkuna. Lurreko zirtzilkerietan ez dozu iñoiz idoroko. Bere askua (kemena) orrelakoxea izan zan, eta asku ori egikunetan igarri bear, nai ala ez». Izan be, mamiñera jo ezkero, guztiz sentikorrak ditu batzuk, illetotsetatik «Mendiko negarra» bereziki. Eta ereserkietatik «Euzko-Abendarena» ba'leiteke, izki ta doinu, munduko ederrenetarikoa izatea.

      Azalari gagokiozala, ez eban rimarik gura; alan be, ondu zituanak kantetako ziranez gero, azken bardin-amaitze edo rimaz osotu euskuzan geienak. Olerkiak neurtzeko ta, jarri euskuzan legeak darabilguz gaurko olerkariok be. Labur: Arana'ren olerkia giarra dozu, indar aundikoa, biotz-odoltsuz gaiñezka egiña: aldiz diardu latz, barru loak artuak itxartu nairik, eta aldiz, samur, sentikor oso, egarbera ebiltzan euskaldun urduriak atzemon naita.

      «Esanayak olerkiaren mamia diran bezela –diñosku barriro be J. M. Leizaola'k–, itz-otsak azal ta ezurra dira. Ta esanayetan edertasunaren biotz-ukitzea billatzen dan bezela, itz-otsetan ere ez dira zuzenenak nai izaten, ederrenak baño. Zein aukeratuko dan ez du argi-nayak agintzen edertasun-nayak baño.

      «Emendik, olerkiak neurtuak izatea; emendik, olerkien azkenenko itzak ots antz-berdin edo berdintsukoak izatea. Euskerak abetan jartzen olerkien azal ta ezurren berezitasuna; beste izkuntzak beste berezitasunak nai izaten dituzte». (Ibidem, 72 orr.).

IV

Oler-sena

      Esanak esan, or dago Arana'k egiña ainbat arlotan. Eragille benetakoa, egiaz. Euskal ezpiritu barri bat sortu eban euskalduntasunari berebiziko kemena ezartzeko. Adimen zolikoa zan, eta politikan ez-ezik, euskal eremuan lan itzala osotu euskun, esan dogunez. Aren ertxiak, artezak ziran; baita gaur-egunerako be. Izango ditu bere akatsak, baiña ak erriari ta euskerari emondako bestelako indarra, onerako izan da beti be. Saiatu zan arloa ez eban erren itxi.

      Ezta olerki-arloa be. Esan dogu: olerkari bikaiña genduan Arana. Biotz sentikorra ta adimen zolia bear dira erti-lanerako. Zorrotzik zorrotzena zan adimenez, eta biotz-ondoz txit bizia, erriaren alderako atan be. Abertzale bero zalako, olerkari bikain dogula, diñosku Eleizalde'k. Ots, erri-berotasunak arrotua, goizale dabilkio oldozkuna.

      Oler-sena ez da edonoren doai; artista ez da edozein, poesi zorakor bat ez dau edozeiñek idazten. Doai berezia bear da zerbait egoki moldatzeko. Ba-ditugu olerkari bakar-zaleak, baita gizarte zaleak be: biok dagiez, egiazko poeta ba'dira, lan aintzagarriak. Bakar-zale dana bere barruko mundu zoragarrian murgilduta bizi da, lan dagi; gizarteagaz naste bizi danak, ostera, gizarteko kezka ta egon-eziñak batu ta dardarazten dauskuz. Bitzuok ditugu, geien bat, iraultzaille.

      Bere egikera dau ertilariak, bere-berea nunbait, bere ertikera, bere estetika. Ertikera barriz adierezpena da, barruko zerbait iragarten dauskuna. Griña da adierazpena, au da, barne-lera, teknikak lagunduta. Ortik bada, egikera berezi batean, barrua leraz, gartsu ta gogartuz azaltzen dauskuna da olerkaria. Gaur bide askotatik dabilkiguz olerkariak; oneik illunak dira, areik argiak. Alan be, poeta ona danak argi ta errez adierazo oi ditu bere oldozkunak.

      Gaurko olerkari askok lez, Arana'k gizarte bideak zear jo eban. Lo egoan euskaldunaren arazoetan murgildu yakun barru-barturaiño, eta egoera orrek bere-bere ebazan istillu ta nekeak abestu euskazun bertso bizietan: Gaur iraultza garaian gagozan lez, orduan lo-zorro euskalduna; ta loaren mende dagoana esnatu, benetan esnatu nai izan ezkero, txibita erabilli bear da. Orixe dagi Arana'k, zartada ederrak emon, beiñola gure asabak arerioa ur egoala somatzean mendi tontorretan joten eben adarraren pareko: deia zan, burrukarako, erria etsaiez esiturik egoan eta. Bera doa aurrelari, ikurrin eroale, burruka onetan. Olerkariak, izan be, leen eta orain, beti erriaren kezka ta larrialdiak, erriaren poz eta aurrerapenak abestu bear ditu.

      Arana-Goiri'k ba-eban, bere idatziak lekuko, eder-sena. Baita oler-sena be. Gaitasun orrek eraginda, ederra, nai izadian eta nai nobere barnean, benetako poetak egin oi dauanez, somatu, sortu ta adierazoko dausku. Eguzkiak bere izpiak bialdu oi ditu mundua lotatik itxartu dedin; olerkariak bere poema ederrez, gartsuz itxarrtuko dau euskaldun loak artua. Iraultza garaia da, ta ori abestuko dau aurrenik, eta ondoren txorta bat egiñik, maitasuna, fedea, izadia...

      «Neurria bitara artzen da euskal olerkietan –diño J. M. Leizaola'k–: olerki txorta, ahapaldia, bakoitza aurreko ta urrengoarekin berdiña izanik, ta neurtitz bakoitzak txortaren lekuan dagokion neurrikoa izanik.

      «Ahapaldietan neurtitzak zenbatzen dira, ta bikoak edo irukoak edo laukoak... edo zortzikoak izendatzen ditugu.

      «Neurtitzetan izkiñak (itzak dituzten otsak) zenbatzen dira. Adibidez, ona Oxobi'ren biko bat: (Alegiak, «Bi garraitona» olerkiaren amayeran).

            «Ba-no-a = Us-ta-ri-tze-rat,

            Txo-po-lo-ren = la-gun-tze-rat».

      Bi neurtitzak zortzina izkin edo itz-ots dute, ta biak emayeran ots berdiñak, tzerat. Ta ots-berdin onek aurrekoekin zer ikusirik ez dulako, ta olerkia or bukatzen dalako, bi neurtitz oyek ahapaldi bat egiten dute, bikote bat» (Ibidem, 72 orr.).

V

Neurkera legeak

      Itz neurtu batzuk antolatuz bakarrik ez euskun Arana'k bere poesi-zaletasuna agerterazi; areik biribiltzeko legiak eta arauak be eskeiñi euskuzan, eta ez lokak gero, zentzunez oiñarrituak baiño. Bere apaiña dau euskal poesiak beste izkuntzetakoak lez; apain au, ederkera ua lau zerok moldatzen dabe batez be: bertsoaren azentu ta igikerak (ritmuak), neurriak, edriko etenak eta azken-amaitze bardiñak, edo rimak. Olerki-lan bat bertsoz zetan idatzirik ez egon arren, orrela jokatu oi dogu geienetan; eta bertsoa aldez aldezko lerro bat dogu, ritmuaren makilpean sartua; lerro onei, asko diranean, aapaldia deritxegu.

      Azken-amaitzeari buruz ez eban Arana'k ezer idatzi, naiz-ta zerbait esateko asmotan ibilli. Onela berak: «gai orretzaz jarduteko ba-dot asmoa. abagunea dodanean, bai bertsolariak eta bai olerkariak onetan egin oi dabezan utsak, andi-andiak dirata. Oraingoz auxe diñot bakar-bakarrik: euzkeraz erabilli oi dan azken-amaitzea (rima) guztiz mugatua dala; izkia ezarten yakon mugikeak beste zerbait eskatu ezik, silaba bakardun oskidetzat besterik ez dogu; silaba guztiak doiñu indar bardiña dabe ta bertsoak, berenez, gramatikaz bestelakoa dan azken silaban ots bardiña egitea, asko dau. Ontaz, bertso azkea (zuria) amaikidetan osoa naiz oso-eza dala esan dagikegu euzkerari dagokiona; alan be, bertsogille batek be erabillita ez dot ikusi oindiño».

      Euskal bertsoa, beraz, zenbat silaba ainbat pikukoa dogu; naiz-ta gurean be iñoiz olako zerbait sartu gurata ibilli, guk ez dogu gerkarrak eta latindarrak lez oin-bitartez silabak neurtzen; bi onein izkunztak amatzat daukezan erromantzeak be, geienik beintzat, silabaen bitartez egin daroe gaur neurkera. Gure euskerak, egia esan, orreik baño zarrago izanik, euki eban nunbait bere neurkera berezia, ta saia bearko giñake berau billatzen. Or ditugu, ortarako, zeinbat gura atsotitz –beiñolako bertsolarien lana–, kopla zar eta gaiñerakoak, olako zerbaiten bidez izan ezik, ezin neurtu daitkezanak.

      Silaba auzi onetan, orraitiño, ba-doguz euskeran, edozein izkuntzatan lez, silaba bi bat bezela oguzi oi ditugun kasuak. Gogoz artzekoak dira ontan-ats bikiak; oneik, bada, bokal bi izanda be, silaba bat baiño ez dabe burutzen. Euskeraz sei dira aots-bikiak (diptongoak): ai, au, ei, eu, oi ta ui: Ez dago besterik; ezta irukoitzik be. Bertsolariak iñoiz erabilli daroe oa, baiña euskal belarriak eztau ondo artzen. Onetan be, izkuntza batetik bestera aldea izan.

      Zeatz-zabal ari da Arana gai ontaz «La fonética en el metro vasco» deritxan lanean. Ontatik, bertsolariak eta olerkariak dabezan eskubideak aitatu soil-soilki. Alkartzapena ta zatipena, ots, sineresis eta dieresis ez ditu ontzat artzen abandotarrak; bai, ostera, ikolpena edo sinalefa. Eskubide ontaz baliaturik, bokal biren ezkontza dagigu, au da, itz baten azkena ta urrengoaren lenena, itz jarraiko amaia ta asiera, buztartu egiten ditugu. Adibidez: semea ta ama bi aa'kin bat dagigu. Baita biki mordoak diranean be: gau uzua, ta abar. Ona lau sail ikolpena egin dagikegunak: a-a, e-e, o-o, u-u ta i-i; bigarren: au-u, eu-u, ai-i, ei-i oi-i ta ui-i; irugarren: a-au, a-ai, e-eu, e-ei, o-oi ta u-ui; laugarren: a-u, e-u, a-i, e-i, o-i ta u-i.

      Euskal bertsoetan beti egin bear ete sinalefa? Arana'ren eritxiz, bai. Ak beiñik-bein uts bezela jotzen dat: bear danean ez egitea; bardin, bear ez dan lekuan egitea be. Ak onetan zeatz-zeatz jokatu eban, egundo be pot egiteke. Gaur-egunez askatasun geiago opa dogu, ta ez dogu nai elertian be gisa ortako arau estuegirik. Atxe sartzen danean, alan be, kontu pizkat izan bear genduke, izki onek diptonguak bereizi oi ditu-ta. Esate baterako: ahapaldi idazten ba'dogu, lau silaba ditu, ta aapaldi jarten ba'dogu, orduan iru bakarrik, aa biak ikoldurik.

      Abandotarrak aintzat artu zituan beste lau eskubideok be: 1'goa: Itz bat, bakarka artuta, autuan moztu ba'dagigu, bertsoan be bardintsu: euzki erabilli gengike eguzki ordez; 2'garren: itz bat luzatu oi ba'dogu, luzatu: garean, garan ordez; 3'garren: ango ta emengo idazkerak erabilli, ta 4'garren: aditzaren eta onen laguntzaillearen arteko laburpenak egin; adibidez: emongotzut, emongo dautzut'en ordez.

VI

Guretzat eredu

      Jainkoak noizik noiz bialtzen dauskuzan gizaseme gaillen orreitakoa zan Arana, eta iñoiz be ez dogu merezi dauan neurrian etsi, ebatzi eta goi-maillaratu al izango. Urli ta berendigaz elkar jote ta bardintzak egin arren, gaitz izango yaku aren goi-bera eltzen danik. Irakur bere lanak –38 urtekin il zala gogora ekarriz– eta zeuk esango daustazu. Ez imintzio naiz ziñu arloterik eio, egia ezmezean ipiñi guraz.

      Gaur lakoxe giroan bizi izan zan Arana Goiri. Kementsu ta gotor zan, guztiontzat eredu. A, abandotarra, illunpe naigabetsuan larri egoan euskal lurrean eguzki dizditsu agertu yakun, dana barriztu ta irauli bearrez. Politika arloan lan ikaragarria osotu eban; bardintsu istorian eta izkuntzan.

      Eta ain zuzen be, izkuntzari loturik, beioa emen aren euskal lanaren eredu legez, idatzi zati au. Esanik geratu da, euskaldun barri zala. Umetatik ez ekian euskera, bere izkuntza zalako noski, ikasi egin eban. Eunka dira gaur euskera ikasi nairik saiatzen diranak, baita beingoan ikasten ez ba'dabe, zailla dala-ta, ikasteari agur egin daroenak. Arek ez, arek ondo menderatu eban, eta luzaro bizi izan balitz, obeto menderatuko eban oraindik.

      Emen dozu, irakurle, «Au da aukerea! » izenpuruz, beste askoren artean, emon euskun lantxoa:

      «Urreratuten bai dira kontzekaliak aututeko egunak edo aukundiak. Orrillan ixango dira.

      Bai dakigu edonungo errijan igitu ta txirrindauko dala diruba, munduko jaun inpernutar ori.

      Gaiztuaren esku okerra ezta zikotza, damon diruko ostian zizku edo dirontzi daukana baño andijaguen bat ikututen badau.

      Baña zer esango dogu dirala bizkaitar eroskarrijak? Bai dakije, eurok saltzen diranian, euron asabaen odola ta Bizkai gaxo guzti au bere, saltzen ditubela? Aztu bai dabe, euron asabeak Bizkai au sartu ebela euren odola jarijonik españarra-kalteko gudaetan? Eztakuse zelan geure Bizkai ederra dagon maketo ta maketozaliak birrindu ta eratzita?

      Motz edo maketuak sartu yakuz Bizkaya'n, jarri yakoz bere sukaldian eta bere semiei etxejaundu yakuez berton. Bizkaitarren batzuk euren aizkidetu ta anaitu dira, mai batantxe alkartuta ta España'en otseinduta.

      Ara nortzuk diran Bizkayaren arerijuak: maketuak eta euron aizkidiak, edo maketozaliak. Eurena da gute Errija; eurenak, geure etxiak; eurenak, geure errañak; eurenak, geure bixitzak; eurenak, geure seme-alabak eskola edo ikastegijetan eta ezkontzetan; eurena, geure zorija; eurena, geure ixangua; eurenak, batez, geu ta geuria... Eta gu, lotan diraugu, iñoz itxartu barik!

      Siñiskorregijak dira bizkaitarrak. Esaten badeutse edonok eltzen yakuela euretara eurei on egiteko, laster ta urren siñisten deutsae.

      Baña au ezta txarrena. Gero, eurek autu ditubenak; igoten bai dira agindegijetara... an dabiltz urte batzubetan... an ikusten ditube... baña zer egiñik? Bizkaya'alde ezebez; bai asko Bizkaya'kalte. Alderdi motzaille guztijak igaro dira erri-agindegijetatik... onik ezebez egiteko, bai gaiztorik asko. Bizkaitarrak, ostantzian, au ikusi ezkero bere, itxututa dirabe... Eta geure Bizkaya motz-motzatuten da olan.

      Ezta au berez olazeikorrena.

      Noredonok urten bada bizkaitarrei esatera, aztu dabela nunguak diran, eztirala euren asabaen seme zintxuak, ikasi biar dabela nortzubetarik datozen, nortzuk diran eurok, nor euren Erri Ama dan, nortzuk onen arerijuak diran... zenbat dira, gortuta eztiranak agertzen? Zenbat itxartzen diran? Zenbatek dantzubez ta dakasez itz on orrek?

      Gitxi-gitxik.

      Olantxe doya aurrerantz, edo obeto esateko, atzerantz beti, geure Bizkai gaiztetsija: motzatuta, españartuta.

      Bizkaitartuko ete da nozedonoz!

      Aukera madarikatuba!

(Bizkaitarra aldizkarian, III urtea, 1985'ko opaillaren 31'an).

Agur, Bizkaya'ri

Agur, Bizkai ederra,

Neure Erri maitia:

Zugandik nik biar dot

Urriñera juan.

Bijar enaz igongo

Zeure mendi-gora,

Enaz ibiliko bez

Ibar politetan.

Zu izten zaitut, Amatxu,

Zu itzirik bezauta...

Eztot gura etorri

Zu ikusteko orrelan.

Eztot gura negarrein,

Bijotzeko Ama,

Emon zeustan esnia

Negartzeko etzan:

Odol zu biztuteko,

Odoldu dakidan!

Bizkaitarra, 8' zenbakija, 1894-Jorrala-22

Bizkaittarrak gara!

Bizkaittarrak, bizkaittarrak gara:

Bixi beiz Jaun-Goikua eta Lagi-Zarra!

            I

Ezkara españarrak,

Ez arrotzaliak,

Ez maketuen edo

Motzen aizkidiak:

Geure Ama danaren

Geu gara semiak;

Bera Bizkaya dala,

Geu gara beriak.

Bizkaittarrak...

            II

Antziñan Erdelerri

Gure Bizkaya'ren

Arerijua zana

Ezta atzeratuten.

Bizkaya maittetako,

Bera-areijuaren

Arerijuak ixan

Biogu lengo-len.

      Bizkaittarrak...

            III

Geure Erri Ama dana

Arrotzak askotan

Aspiratu ta bezau

Gureben antziñan;

Baña asaba zerdenak

Eratzi ebezan,

Odolez ibaitturik

Erri-mugea alan.

      Bizkaittarrak...

            IV

Asaba arek Bizkaya

Bestez odol baño

Ezeuskubela sortu

Eztogu aztuko;

Ta euron seme onak

Orain ixateko

Odola atontzen dogu

Bizkaya'entzako.

      Bizkaittarrak...

            V

Gure Bizkai maittia

Motzak menbetuta,

Nai biar dogu danok

Olan dakuskula,

Bere Azkatasuna

Azkatasun utsa,

Ezpagagoz nastuta

Motzak ezpagara,

      Bizkaittarrak...

            VI

Askaturik Bizkayak

Kate lotsadijak,

Laster eukiko doguz

Zorijon garbijak:

Jaungoikua lenengo

Eta bere egijak,

Bere Semiak emon

Deuskuzan lagijak.

      Bizkaittarrak...

            VII

Jaun Done Goikuaren

Beian egongo da

Bizkai'ko erri danon

Gernika'n Batzarra,

Antxe lagi ederrak

Eingo deuskuzala,

Lagi-Zarr'tik urtenik

Artez-arte dana.

      Bizkaittarrak...

            VIII

Oikinde onak eta

Ekandu ederrak

Ordetuko ditube

Motzaren okerrak,

Eta onduko dira

Mendiko bazterrok,

Ta etorriko yakuz

Zerutik eskerrak.

      Bizkaittarrak...

            IX

Antziñeko enda zar,

Garbi ta bakana

Orain maketuenak

Dagona betuta,

Biztuko da ta betik

Jagiko da gora,

Eta bizkaittarrena

Bizkaya ixango da.

      Bizkaittarrak...

            X

Bizkai guzti-guztijon

Euskera gozua

Egingo dogu danok

Biar dalakua;

Ta motzen erderea

Aldendukogula,

Gure Erriko edonun

Arrotz-etsiko da.

      Bizkaittarrak...

            XI

Nabarra, Benabarra,

Araba, Gipuzko,

Lapurdi ta erritxat

Daukana Zubero,

Eztittu Bizkai onek

Iñozpez itxiko,

Bere anai maitiak

Eurok diralako.

      Bizkaittarrak...

            XII

Bixi bei Jaun-Goikua,

Bixi Lagi-Zarra,

Biz eurokin betiko

Erri bizkaittarra!

Bizkai ta Euskelerri

Dano batzatuta,

Errez arrotza daike

Bertotitxe bota.

      Bizkaittarrak...

Bizkaitarra, 23' zenbakija, 1895-Epala-24

Oraingo bizkai-bizkarrak

              I

Aberrijak Bizkaya-ixena dauz

Bizkardi bat zan lez bere;

Baña orain daukazan bizkarrak

Ixena zikintzen dautse.

      Auxe da, anayak, zorigeztua;

      Au lots andija da argiro!

      Bizkaya'ri bere ixena berez

      Garbi geratu etxako.

              II

Mendijetako bixkar zabalak

Aratu egixuz ondo,

Ta idoroko dozuz motzalez ta

Motzez beterik osoro.

      Auxe...

              III

Bizkai-semien bizkar senduak

Arrotzak ezarritako

Kate lotsadizko zama aztuna

Pozik dakarre politto.

      Auxe...

              IV

Baña euron bizkarrak senduak

Dira, ta kate-ganian

Euron buruben saltze-diruba

Ekartzen dabe askotan.

      Auxe...

              V

Gaurko Bizkai-alaba eruok

Eztabe nai kopetarik:

Bizkarretik jasota ule ederra,

Dakarre motzak letxerik.

      Auxe...

              VI

Bizkai onetako bizkardijan

Ezta iñun bizkar zindorik,

Bizkar gustijok dagozalako

Gusti-gustiz motzaturik.

      Auxe...

              VII

Gitxi dira Bizkai-seme onak,

Gitxi dira bizkattarrak;

Gitxi, bizkattartasun-zamea

Zintzorik dautsen bizkarrak.

      Auxe...

1898-Orrila

Baserritarra, 7'g. zenbakija, 1897-Bagila-13

Gaurik baltzena

      (Arrats-abestija)

Dan... dan... dan ...!

Eguzkijak iges-einda,

Dana illuntan.

      Bizkaya estal

Bei gaupian:

      Lagi-Zarra gal-eban da

Baltzittu zan.

Baserritarra, 8'g. zenbakija, 1897-Bagila-20

Urkiola'rako bidian

        I

Auzokuak

– Ain arin

    Nora yuan

    Uso zurijena?

– Mendira

    Andoni'ri

    Egittera arrena.

–Zein arren

    Urkijolan

    Deunari eteko?

– Españan

    Neba ona

    Ez gaiztotuteko.

        II

Ezkonak eta lenengo umia

– Jon Ander,

    Ze eskiñiko

    Yeutsagu Deunari?

– Ume au

    Emongeutsan

    Bijotzez Berari.

– Zelan, ba,

    Geuretxu au

    Ixangok beria?

– Ba-dona

    Jaun-Goiko

    ta Lagi-Zar-zalia.

        III

Attittea ta billoba gexua

– Attitta,

    Deuntxubari

    Ze eingeutsat eskatu?

– Laztana,

    Lastertxuben

    Agigun osatu.

– Ta gero

    Zelan eskar

    Emongo deutsat nik?

– Seme on

    Ta bizkattar

    Zintzoena ixanik.

Baserritarra, 12'g. zenbakija, 1897-Garila-18

Mendiko negarra

                     (Batzukua)

                  Ene aberri laztana,

                  Jausi zara España-pian...

                  Obia erijotza da!

        I

      (Bikua)

Aberrija, nok

Ikusi zendun

Iñoz erbestek

Bezauta!

Orain gustirik

Txarrena

Zeure jabe

Eta jauna da.

Zelan lotsaz il etzara!

        II

Antziñan zeure

Jaun nagositxat

Goikua zendun

Bakarrik.

Orain erbeste

Dongerik

Dongienak

Zagoz beturik.

Il baño ezta oberik!

        III

Zeure basotik

Atzo igoten zan

Eskari ona

Zerura.

Gaur erdeldunak

Sartuta,

Axia emen

Birauz bete da.

Zelan ondiño il etzara!

        IV

Len zeurentzako

Lagi gustijak

Zeuk egiten oi

Zenduzan.

Gaur motzak einda

Españan,

Zeu salduta

Zagoz an bertan.

Zegatik iltzen etzaran!

        V

Areitz-azpijan

Len bizkattarrak

Batzarrak-etten

Ebezan.

Gaur Aretxeko

Ganian

Danak dabiltz

Zoli dirutan.

Ta, bixi zara zeu olan!

        VI

Zeure semiak

Zenduzan atzo

Zeure buruba

Zaintzeko.

Arerijuak

Oraindo

Eruaten

Dautzuz galtzeko.

Eta, etzara il onddiño!

        VII

Ekandu onak

Asabaeri

Zoruna emon

Len eutsen.

Ara motzenak

Gaur emen

Zeure bijotz

Garbija usteltzen.

Ta zeu, Ama, etzara iltzen!

        VIII

Abenda Zarra

Zeure semiak

Irauten eben

Len utsik.

Arrotzakin gaur.

Nastaurik,

Zeurentzako

Ezta odolik.

Zelan etzara il bertotik!

        IX

Len zeure seme

Eta alabeak

Ezesten eben

Arrotza.

Españarrakin

Batuta,

Gaur ezkontzen

Dabe ber-bera.

Oraindik zeu bixi zara!

        X

Len euzkerea

Zeuk belarrijan

Zentzuban biar

Zan legez.

Euzkeldun garbi

Bat berez

Ezin da gaur

Idoro iñunbez.

Zelan etzara il zeu lorrez!

        XI

Goiko Jaun ona

Kendu dautzunak

Lagi zarrak dauz

Suzitu;

Abendea be

Il dautzu,

Ta euzkera

Dana zatittu.

Ta, olan bixi nai dozu!

        XII

Eztakust orain

Zeure zeruban

Gurutz Zurija

Argirik;

Ez zelayan bez

Azirik

Areitz Deuna

Orleiz jantzirik.

Ta, bixi zara bilosik!

        XIII

Gurutz Zurija

Baltzittu da ta

Areitz orleya

Orittu.

Geratu ezer

Etxatzu:

Seme onik,

Ama, eztozu.

Il, Aberrija, zakigu!

        XIV

Obi-onduan

Negarrez zakust

Miñez beterik,

Gaxua!

Amatau yatzuz

Gogua

Eta odol

Orren berua.

Ta, Ama, ondiño il etzara!

        XV

Ez egin negar:

Etzaut, Ama, nai

Negar-egiñik

Zu ikusi:

Zeure negarrok

Motzari

Eragitten

Dautso barre-irri.

Il, Ama, laster! Il zadi!

1896-Orrila

Baserritarra, 13' g. zenbakija, 1897-Garila-25

Oñaz Loyola eta Likona'tar Iñaki

                  Bizkaya'ren zaindari deunari bizkatarrak

Iñaki,

Jaunguak bidalduba

Ludijan ixatera

      Josu'ren

Gudarijen buruba!

      Batzarrak

    Autu zinddun

    Bizkattarren

      Zain Deuntzat

      Zeu zara

    Zaindari ta

    Jaun onena

      Geurentzat.

      Iñaki,

Entzun, arren, eiguzu

Ta geure opea artu!

      Bijotza

    Bizkattarrak

    Jayotzetik

      Damotzu:

      Zeuria da

      Beria...

Baso, mendi, ibai, arru...

    Zeru-gottik,

    Deun-Iñaki,

      Jagon, ba,

      Bizkaya!

        Jago-ixu

Jaun-Goikua,

        Jago-ixu

Lagi-Zarra:

        Areyo-

      Aurrian Zeuk

        Agindu

      Bizkattarra...

    Gudean sarturik,

    Ezpatea artuta

    Bizkattarren aldez

    Donge ta areyua

    Inddar zerutarraz

Zatittu osoro ta...

  Zori-ontsuba

Bizkaya beti ixango da,

    Zeuk, Iñaki zaindutal

Ipuzkoa'ren zaitzari deunari ipuzkoarrak

    Iñaki,

Jainkoak bidalduba

Ludiyan izatera

      Josu'ren

Gudariyen buruba!

      Batzarrak

    Autu zindun

    Ipuzkarren

      Zai Deuntzat:

      Zu zera

    Zaitzari ta

    Jaun onena

      guretzat.

      Iñaki!,

Entzun, arren, zaguzu

Eta gure emaitza artu!

      Biyotza

    Ipuzkarrak

    Jayotzetik

      Demazu:

    Zurea da

      Berea

Baso, mendi, ibai, arru...

    Ipuzkoa

    Beti zaitu

      Zuk ongi,

      Iñaki!

      Zaizazu

Jaun-Goikoa,

      Zaizazu

Lege-Zarra;

          Etsayen

      Aurrean zuk

      Agindu

      Ipuzkarra...

    Gudean sarturik

    Ezpatea artuta

    Ipuzkarren alde

    Gaizto ta etsaya

    Zeruko indarrakin

Zatitu osoro ta...

    Zori-ontsuba

Beti Ipuzkoa izango da

    Zuk, Iñaki, zaituta!

Baserritarra, 14'g. zenbakija, 1897-Garila-31

Itxarkundia

      (Goiz-abestija)

            I

(Bakarra (birritan eta maratz))

Azkatasun-eguzkija

Basotik urtenda,

Bere argija edonun

Arin zabaltzen da.

(Batzukua (bein eta arin)

Itxartu zaiz, bizkattarrak,

Aupa, euzkeldun gustijak:

Gora, gora antziñeko lagijak!

            II

      Ixillix ba-zagoz danok,

Zer dozube entzuten:

Ara gaur guda-santsuak

Gattuzan dettuten.

Itxartu xaiz...

            III

      Arrpegija gorrituta

Darakus euzkijak:

Gorrijagotuko dira

Bertoko mendijak.

Itxartu xaiz...

1896'gko. Orrila'n

Baserritarra, 14'g. zenbakija, 1897-Garila-31

Lenago il...!

Ze ikusten dabe

neure begijok?

Au danau dakust

galduta:

berezi, baso,

muru ta mendi,

uri, baserri

      ta dana...

gaur maketuak,

saloberiok,

ara birrindu

      dabela!

Il nayago dot

ikusi baño

Aberrijaren

      amaya!

  Noz euzkeldunak

Jaungoikoaren

ixen deuna-aiztu

      len eben?

Orain motzak lez

loizttuten dabe

loidun erderaz

      egitten;

ekandu onak

itxitta, baltzak

artu ditube

      gaur emen.

Goiko jaun ona,

erruki zadi

aiztu zabenoi,

    bai, arren!

  Esadazube,

euzkeldunak, ba,

nun diran zuben

      errijak.

Eztira agertzen

iñun iñunbez

zuben asaben

      lagijak;

motzak sartuta

zuben etxion

dira amen jabe

      nausijak.

Ez esan iñoz

mendi, onek, ba,

dirala zuben

      mendijak!

Erri gaxua!

  Jayo nintzan ni

zeure il-orduban

        eltzeko?

Zegatik Ama,

zeure semiok

eztira itxartzen

      ondiño?

Ama, ilgo zara

motzen azpijan?

Ilgo zara zeu

      betiko?

Itxaron, Ama:

jarijon biot

neure odol au

lenago!

Bilbao'ko Kartzelan 1895-Azilan

Baserritarra, 15'g. zenbakija, 1897-Agorila-8

Begoña'ko ixar zerutarrari

Bizkai'ko mendi polit bateko

Artadi illuntsu ta zarran,

Gabez illargi betia legez,

Agertu Andra-Miren zan.

      Oña, baso ta bazter gustijok

Bere arpegi ederrak

Betetan euzan zeruko argiz,

Danoi eskiñik eskerrak.

      Ordutik ona, lior ta itxasoz,

Miren-arpegi garbija,

Aldi gustittan, da gustijontzat

Goiko zorundun Ixarra.

      Atoz, atoz, ba, bizkattar onak,

Begoña'k daukan Artera:

Zuben Ama ta Jaunguarena

Bertan dagona Bera da.

      Ama mattia, entzun eiguzu

Geure bijotzen arrena:

Zeuk emon ezik argija geuri,

Oso itxutuko geu gara.

      Gaurko Bizkai au,

Ama laztana,

Ezta antziñeko lakua:

Len ekandu ta lagija, ta gaur

Abenda zarra galduta.

      Zaindu gagixuz, geu bizkattarrok...

Erruki, Ama, zakigu!

Eta estuntza gogor-gogorrok

Zeure semioi azkatu.

1895-Garila

Baserritarra, 16'g. zenbakija, 1897-Agorila-15

Deun-Andoni'ren erantzunkintzea

            Aintza Atteari

            Ta Semiari.

            Goteunari be

            Batera:

            Andoni Deunak

            Bere egipen eder deunetan

            Emoten dautsen

            Aintzea.

Donoki-indarra

Biletan bozu,

Aor erijotz,

Itxukeri illun,

Usteri loi ta zoritxarra,

Bata Gotzaiztua ber-bera,

Andoni'gandik

Iñesten

Gexuak arin

Bizkortzen

Estuntza aztunak azkatuten

Ta baretuten

Beinguan

Itxasua be...

Goyan daukan almen andija

Andoni'k olan

Darakus.

      Gorputzaren zati gexorik

Ala gauzaren bat-edo-bat

Galduta daben

Gaste nai zarrak

Deunari eskatu ezkero

Artu oi dabe

Osorik.

      Galbide ilgorrak

Aldendu

Ta neke zarrak

Kendu daroyaz

Andoni'k

Sukarrieta, 1899-V-13

El Correo Vasco, 1899-Bagila-13

Josu'ren Bijotzari abestija

            Josu'ren Bijotz

            Guztiz Deuna,

            Geure Jauna Zeu

            Utzik Zara.

          I

Bizkai gustiko

Euzkeldun onak,

Kistar zindduak,

Gaur etorri,

Zuben bijotzak

Emen eskintzen

Jaungoikoaren

Bijotzari.

          II

Goguan dogu

Zuk artu zendun

Neke-ontzija

Geure aldez,

Bijotza estu,

Zanak etenda,

Odol-ixertza

Ta negarrez.

          III

Gu obendijok

Gaizkatuteko,

Josu mattia,

Untzau ziñan:

Ta bijotz orren

Ur-odola, be,

Jarijon zendun

Gurutzian.

          IV

Olan iltziaz

Etzan bez ase

Bijotz on orren

Mattasuna:

Ogi ta ardao

Iduripian

Egin zatzaku

Or laguna.

          V

Geugattik eta

Geure aldez be,

Jaun mattekorra,

Zeu il zara:

Zeugattik, baña,

Zeure kaltez, geu

Bijotz-bakuok

Bixi gara.

          VI

Zure bijotza

Gartzen dau suban

Artu gure loi

Ta gaxuok:

Gar uts orrekin

Obena ketu,

Garbittu, arren

Bai! goguok.

          VII

Bijotzan dozun

Mattasun-suba

Amatako iñoz

Eztalako,

Eutsi geuriok

Berton sartuta,

Noz-edo-noz or

Su-artzeko.

          VIII

Zeure begijok,

Josu laztana,

Bigurtu, arren!

Bizkaya'ri:

Gatxetik bijotz

Orrek askatu

Ta zeugaz lotu

Laster begi.

          IX

Jauna, Zeu matte

Gura zatugu:

Gura-ixan, ba, Zeuk

Eskarijau:

Euzkeldun danak

Matte zaigula

Gaizkatuteko

Aberrijau.

El Correo Vasco, 1899-Bagila-16

Itxasoko ixarrari

          I

Agur, Jaunan Ama,

Itxasoko ixarra,

Beti neskutz eder,

Goi-ate bakarra.

          II

Gotzonaren aboz

Ama ixena autetsi

Eme'ren ordian:

Zoruna ekarri.

          III

Estutzeak ausi,

Itxubak argitu,

Kendu guri gatxak,

Ona ekarguzu.

          IV

Amatzat agiri,

Artu beiz arrenak

Geugattik jayo ta

Semetzat dozunak.

          V

Idebako neskutz,

Neskutz garbijena,

Garbitu gagixuz,

Obena aldenduta.

          VI

Bixitza on gertu

Ta bidia sendo,

Gu, Josu ikusirik,

Poz beti ixateko.

          VII

Aintza Jaun-Attari,

Kisto'ri be aintza,

Goteunari bardin:

Irurrei batera.

El Correo Vasco, 1899-Dagonila-21

Boga, boga!

            Boga, boga,

            Arrantzale!

            Boga!

          I

Españaxiak

Ba-garuaz

Danok, bai, atara. (Birritan).

      Berak dakaz bertorantz

España'n semiak:

Geuria zan urija

Geuretzat oin ezta. (Birr.)

          II

      Atxon artian

Azi nintzan,

Ene uri mattia. (Birr.)

      Orain zeugandik nua

Urrun-urrunera;

Olan zu ikusi baño,

Zu ikusi ez, oba. (Birr.)

          III

      Ostera be gu

Etortzian,

Motzena ba-zara...

      Urak iruntsi zaike

Danori, gaxua,

Zeu guk aurki-tu barik

Motzak menbetuta. (Birr.)

            Agur, agur!

            Boga!

            Mattia, agur!

La Patria, 1902-Irala-7

Goxeko ixarra

          I

Goxeko ixarra,

Gustiz argija,

Jaunan Ama da

Geuretzako.

Eguzkittik lez

Goxeko ixarrak,

Gotik argija

Berak dauko.

      Agur, argi garbi,

      Argi-egin geuri.

      Ekarri, ba,

      Jaunan Ama,

      Eguzkija.

          II

Eguzki-aurrez

Ixarra dua:

Jaunan aurretik

Dator Ama.

Ixar-atzetik

Eguzki utza:

Miren-ostian,

Josu bera.

      Agur, argi garbi...

          III

Egunan deyez

Agiri ixarra:

Jaunaren deyez

Miren jayo.

Ixar garbija

Otoi au entzun:

Geuri be argi

Egiteko.

      Agur, argi garbi...

La Patria, 1902-Irala-7

(Ama-Neskutz'ren Jayokunde-egunekua)

Ene ama!

Bixi ezta

Ludi gustijan

Ene Ama

Baxen ederra, baño ez

Ain gaxua.

Gustiz ederra

Bera dalako,

Erbeste-pian jausi da...

Ara batta!

Sortu dituzan

Semiok, ba,

Bere bixitxa kentzen

Dautsoela.

Patria, 1904-Epala-13

Abertzale baten negarra

Euzkeldunak:

Galdu da gure ixena;

Enda danak diñoe

Eztala geyago euzkeldunik!

Mendi gustijak

Ikusten dira

Dana gorri-gorririk

Erri gustijak, bere,

Dana ixil-ixillik.

Euzkeldunak:

Egijaz esaten da

Eztala, eztala

Geyago euzkeldunik!

Patria, 1904-Epala-19

Ama Goikuari

Miren, agur, Ama,

Ama mattegarrija,

Bizkaya'ren Euzkija,

Jaunaren Ama laztana, agur

Ara seme mattekorrak

Zeugana elduta

Negar-bijotzaz,

Lepuan estuntz gogorrak.

Miren, Amatxu!

Miren, Amatxu!

Amatxul

Artu eixuz negarrok

Ta jagon bizkattarrok

Mattetasunez,

Ta Bizkaya,

Azkatuta,

Zeuria ixango da beti.

Bai, arren!

Patria, 1904-Orrila-1

Andera Miren Garbijari

      (Orrila-abestija)

(Batzutakua)

Arin etorri,

Etorri danok

Josu'ren etxe

Deunera:

Jaunakin dago

Andera Miren,

Ta Miren geure

Ama da.

(Bikua)

        I

Berezijetan

Txori zolijak

Abes-egiten

Deutzunez:

Geuk olan, Ama,

Abestukoguz

Zeure ederkunak

Bijotzez.

        II

Larre orleyak,

Lora polittak

Eskintzen dautzuz

Orrila'n:

Geuk, Amatxu, be,

Igar geuriok

Jartzen dautzuguz

Oñetan

        III

Geure samiok

Indartu,

Zeuri Abes-etteko

Zinddorik:

Geure bijotzok

Garbitu, Ama,

Lora guranez

Beterik..

        IV

Entzun eske au

Ta zeure eskarra

Abestukogu

Ludijan:

Geure goguok

Zerura igon

Beti loraztu

Ditezan.

Patria, 1904-Orrila-22

Ederra zara

Eder-ederra zara,

Geure Aberrija,

Ta edertasun ori

Geuretzat egin da.

Ezaindu gura ba-zau

Erbesteren batek,

Jaso Goiko itturrirantz

Zeure begi orrek.

Patria, 1904-Irala-24

Ai, Mikel, Mikel, Mikel!

Ai, Mikel, Mikel, Mikel

Au da zoritxarra!

Jayo nazan urija

Ezin ezautia.

Goxion igaro naz

Ikastola-aurretik,

Ta ikaratuta nauka

Dodanak ikusi.

Ber-bertoko txotxuak

Bat-be kendu-ezik,

Gustijak lotsa-baga

Erdera egiñik.

Oraintxe, aspaldiko,

Azalduko dautzut:

Guk semien maixutzat

Maketo bat dogu.

Neskatoen maistrea

Euzkeldun utza da:

Erestuna imintzeko

Azurbaltz ederra.

Bijak ekarri yakuz

Erdera irakasten,

Euzkera eztala-ta

Ezetarako bez.

Ai, Mikel, Mikel, Mikel!

Olanik ixanik,

Laster eztogu ixango

Seme-alabarik.

Dotriñarik umiak

Ikasi-eziñik,

Aziko yatzuz danak

Bapez jakin barik.

Euren buruba galdu,

Galdu lagunak be,

Ta geure uri gustija

Galduko dauskube.

Patria, 1904-Irala-24

Abertzale ezkonduba espetxian

Ezkon samurra,

Ezti gozua

Urre-bijotza.

Akusanat atsege,

Bakar, gautegun negarrez.

Auxe min utza. Ez, arren! ein negar.

Eugaz lotu don or nire bijotza.

Aberri Ama,

Artu gogo onez

Malko ederrok.

Orren ganez nik eztot

Zer besterik zeuri emon.

Bozu buruban eriñotz-estunik,

Orrek loratzat orritik eskegi.

Otseña zara

Zorijona

Zeure laguna zan

Zeure lagijen aldijan.

Noz-nai

Zure buruban jauna ziñan:

Gatxa zer dan etzenkijan.

Itxurik

Zeuk arrotza onetsi, baña,

Ta emon zeutson bijotza.

Ordutik ona

Otseña zara:

Jabia dozu

España.

Ara zelan,

Euzkeldun-Errija,

Jausi zarean

Lexara.

Lotsa...

Lotsarik eztau orretara

Dagonik azpiratuta.

Begirik

Ori ikusteko ba-daukazu,

Noz-edo-noz, Ama, itxartu,

Ta orban ori

Kendu odolaz;

Arren, negarrez

Ez kendu.

Patria, 1904-Urrila-1

Ken!

Kendu, kendu

Maketuok eta

Euzkeldun maketozaliok!

Bota, bota

Azurbaltzok eta

Euren lagun gustijok!

Kendu, kendu,

Bota, bota

Geuria galtzen dagozanok!

Kendu, kendu,

Atara bota, bai,

Zapal nai gabezanok!

Patria, 1904-Urrila-15

Euzko-abendearen ereserkija

Gora ta gora Euzkadi!

Aintza ta aintza

Bere Goiko Jaun onari!

Areitz bat Bizkaya'n da

Zar, sendo,

Zindo

Bera ta

Bere Lagija lakua.

Areitz-ganian dogu

Gurutza

Deuna,

Beti geure

Goi-buru.

Abestu gora Euzkadi!

Aintza ta aintza

Bere Goiko Jaun onari.

Ene aberrija!

Bizkarregirtik

Zeru-goyerantz

Euzkija igoten

      Bai-dala,

  Bijotz-donetik

Jaungoiko'ganantz

Egatuten da

      Arrena.

  Euzkija gero

Jausten danian

Itxaso-amai

      Ostera,

Seme onaren

Gogua, bere

Guraso-obira

      jasten da.

  Gautegun zerorrek

Bakarrik, Ama,

Zeure Jaungoiko ta

Asabeak dozuz

      Aiztuta!

1897-Garila-25

Euzkadi aldizkingija-1905-Garila

Ai, Kepandoni!

Ai, Kepandon, Kepandon!

Eu diruzalia:

Ildda be ibiliko az

Beti diru-bila.

          I

Esan nora, Kepandon

Ire alabea

Otseña ixateko

Bidaldu duan, ba.

Ai, Kepandon...

          II

Nora beya jatera

Bakik eruaten:

Umia bidaltzeko

Nora begittu bez.

Ai, Kepandon...

          III

Eztakijala diñok

Eta euri zer, ta

Diruba artu ezkero,

Poz-pozik agola.

Ai, Kepandon...

          IV

Diru asko umiak

Ba-deus eratortzen,

Zelan ainbat ein yuan

Ik igarri nai bez.

Ai, Kepandon...

          V

Bere eskubak ba-dakik

Garbi yagozala:

Ez, baña iñoz bijotza

Usteldu ba-yeutsan.

Ai, Kepandon...

          VI

  Arro ago ikustiaz

Umia apainduta:

Txarrija legoke eder

Ondo garbituta.

Ai, Kepandon...

          VII

  Basoko lan gogorraz

Loi ta lats eskubak;

Baña neska garbijak

Ata-aman onduan.

Ai, Kepandon...

          VIII

Diruba irabazteko

Umia galdu bok,

Diru-barik entzungok

Bein-betiko or kon-pon...

Ai, Kepandon...

Euzkadi aldizkingija-1906-VII

Astarloa'tar Paul Kepa'ri

Kikilduten da zeure aurrian

Neu-bekokija,

Dakusalako adi zeurian

Euzkel-euzkija.

Artezkarija zu ixaten zintzan,

Zu ipar-ixarra...

Euzkeltzalerik oindiño ordutik

Asi dira asko...

Best-Astarloa bat amagandik

Ezta jayoko.

Siñismena!

Ama maitea

Zetako,

Zeu il da gero,

Neu bizi?

Nire begion argia

Ziñan da

Min uts-negarrak

Itzali dostaz

Uts baltzaz.

Biotza

Lokatuta dot

Atsekabeak:

Atsegin

Zamurra

Galduta,

Atseden ezin.

Aritz zar baten

Adarra

Gau illuntako

Ekatsak,

Eten-ez gero

Bertan lo pozik

Egoan

Egun-tsoria

Illun-artetik

Asten da

Egaz da egaz,

Ez nora ioan

Yakiñaz,

Ez non dabilan

Gaizoa!

Olantxe neu be

Narabil

Eriotz-putzak,

Niri zeu, ama,

Kenduta.

Nora naroian

Ni zori tsarrak

Eztakit,

Olan bizi izan

Dagokit?

Gau itzal otza

Eguzkiaren

Ostetik,

Bein egunaro,

Arpelik,

Argi ta bero

Bil-bila,

Arinka,

Dabillan letse:

Nerau be

Beti ibilliko

Ete naz

Amaren bila,

Iñoiz idoro

Eziñaz...

Edonon loka,

Edonoiz illun,

Otz, utza?

Eriotzaren

Gozoa!:

Erraz aurkigai aurkitten

Zeu zara.

Bilauko zaitut?

Zegaitik

Ama bagarik

Ume au iraun

Bizirik?

Goiko oinastuak

Basoa

Ganetik bera

Dana argi zuriz

Beteta...

Tsori estua,

Ikusi ta, arin

Eltzen da

Zugatz batera.

Zeruan eme

Ta nire gogo

Laiñoz itsura

Yazten da

Argi-erro bat

Niretzat...

Goiko argiaz

Neronen ama

Dakust oin bertan

Nire begira

Dagola,

Erakutsirik

Beraganako

Daukadan bide

Zuzena...

Sinistuten dot!

Beste bein ama

Dot ikusiko

Inoiz be izteko.

Erruki,

Erruki, Jauna!

On itza zeuri!

Zeu zara

Bigun da launa!

Siñismenaren argia,

Argietarik

Eder ta Garbia!

Ez itsomenik,

Maitasunik ez,

Zeu barik!

Bizitza onen

Gau baltza

Niri argitu

Itzi, ai, arren!

Enaizu.

Sacris solemnis

          I

Jai andi onetan

Batu bediz pozak;

Abesti deunakin

Itxartu bijotzak;

Kendu gauza zarrak

Dana gaur barrija,

Egipena ta abestija

          II

Gomutian dogu

Apari barrija,

Josu-Kisto'Berak

Artxu ta ogija

Bere ikaslarijei

Emon eutsezana,

Asabeak aginduta.

          III

Olan lagi zarra

Bete ta bertatik

Bere gorputz deuna

Beriei emonik,

Gustijak dana jan

Bakotxak dana artu

Ta jakin-erazo dausku.

          IV

Makalei emon da

Gorputza jakitzat,

Larrijei odola

Gero edaritxat

Emonik esautsen:

«Edan egixube

Neure odola dan auxe».

          V

Gotzonen Ogija

Gixonena ein zan.

Idurila azkendu

Egijagaz eban.

Egi ikarakorra!

Jaungoiko andija

Otsein zittalen jakija.

          VI

Kisto'k jaupa andija

Olan irazanda,

Jauparijei utsik

Emon egimena

Eta agindu eutsen

Orduntxe geroko

Beste danei emoteko.

          VII

Bat eta iru baten

Zaran Jaungoikua,

Zeu artzen zaugun lez

Erdu Zeu geugana.

Gu zaliok zaindu

Zure bide leundik

Dozu argira zuzenik.

Gabona

      (Artzañen abestija)

          I

Jaunaren geznarijak

Poz-geznea ekarri dausku:

Geure larre onetan

Jaun-Semia jayo bai-yaku.

          II

Guazen artzain danok

Seintxu Deuna billatuteko.

Geure bildots barrijak

Ixan bediz Berarentzako.

          III

Ardoki baten Jauna,

Esan dausku jayo yakula:

Bera aulan txikittuta,

Geu geronek andittu gara.

          IV

Au da Jaun errukijoi,

Ona ta Jaun mattegarrija!

Bere mattetasunak

Eratsi dau aska batera.

          V

Jaunaren geznarija

Dantzubebak, zorijontsubak

Jatzi dan Jaungoikua

Dazabenak, zorijondunak!

          VI

Sein ori ardokittan

Jayoten da, geu lakoxerik

Ardijak zainduteko:

Ezta iñun-bez artzain oberik!

          VII

Ara or ardokija...

Entzuten da Semetxubari

Amaren lolotxuba...

Lotan dago; biar da ixilli.

          VIII

Jaungoiko-Semia, agur;

Agur, agur, Jaunaren Ama;

Agur, Zeu, Gixon deuna,

Neska-Amaren ezkona zara.

Didar bat adittu da

Didar bat aditu da

Geure mendijetan,

Itxal da naigabia,

Aitor'en izketan.

«Itxartu, euzkeldunak,

Esan dau didarrak,

Itxartu, entzutera

Asaben negarrak.»